IJsheiligen: Waarom we (vroeger) wachtten met planten
Het is mei! De dagen worden langer, de vogels zingen en de tuin kriebelt. De verleiding is groot om direct alle bloembakken en de moestuin vol te zetten met vrolijke plantjes. Maar wacht! “Zijn de IJsheiligen al voorbij?”
Van 11 tot en met 14 mei is het weer zover. De tijd van de “strenge heren”: Mamertus, Pancratius, Servatius en Bonifatius. In de volksweerkunde staan zij bekend als de IJsheiligen. Maar wie waren deze heren en waarom zijn ze zo berucht?
De “strenge heren” van mei
Al rond het jaar 1000 merkten boeren en tuinders dat het in het midden van mei vaak nog één keer flink koud kon worden. Soms zelfs met nachtvorst tot gevolg. Dat is rampzalig voor jonge, net uitgeplante gewassen.
De namen van de heiligen die in deze periode hun gedenkdag hebben, werden daarom verbonden aan de kou:
- 11 mei: Mamertus
- 12 mei: Pancratius
- 13 mei: Servatius
- 14 mei: Bonifatius (ook wel de ‘ijskoning’ genoemd)
Vroeger was het in Nederland een ijzeren wet: pas vanaf 15 mei, als deze heren “voorbij” waren, was het veilig om gevoelige planten zoals tomaat, komkommer, dahlia’s en geraniums buiten te zetten.
Tradities en volksverhalen
Vroeger werd er in de dorpen met angst en beven naar deze dagen gekeken. Oude verhalen vertellen dat als deze heiligen ‘koud’ weer brachten, de zomer ook vaak tegenviel.
Een bekende spreuk in veel regio’s was: “Pancraas, Servaas en Bonifaas, zij geven vorst en ijs, helaas!”
Soms werden er zelfs processies gehouden om de heiligen gunstig te stemmen, zodat de oogst niet verloren zou gaan door bevriezing.
IJsheiligen in 2026: Achterhaald of nog steeds nodig?
Tuinieren we in 2026 nog steeds met de agenda in de hand? Het KNMI laat zien dat het klimaat verandert en dat de laatste nachtvorst gemiddeld eerder valt dan vroeger.
Het laatste jaar met vorst op of na de ijsheiligen was 2020. Het laatste jaar daarvoor was 1973, bijna 50 jaar eerder.
Toch is het geen garantie dat het niet meer vriest. Het oosten en zuiden van het land (onze regio!) zijn gevoeliger voor een late ‘koude inval’ dan de kust. De “vuistregel” blijft dus voor veel moestuiniers staan:
Zet je tomaten, pompoenen en eenjarige bloemen pas vanaf 15 mei buiten.
Wil je toch eerder? Zorg dan dat je vliesdoek of noppenfolie klaar hebt liggen om ze ‘s nachts te beschermen.
Conclusie
IJsheiligen is meer dan alleen een oude spreuk; het is een stukje cultureel erfgoed dat ons herinnert aan de kracht van de natuur. Dus: heb nog even geduld, geniet van de voorpret, en laat die planten nog even lekker binnen (of in de kas) staan tot de heiligen voorbij zijn.
De weerberichten voor de komende dagen geven weliswaar lagere temperaturen dan zondag 10 mei, maar van nachtvorst lijkt geen sprake.
