Dorplein Uniek

Wie vandaag langs de Zuid-Willemsvaart bij Budel-Dorplein rijdt, wandelt of fietst, ziet vooral een rustige waterkant. Ooit was dit een druk logistiek knooppunt van de jonge zinkfabriek. Schepen brachten grondstoffen, producten werden afgevoerd en via een smalspoor werden goederen van en naar de fabriek vervoerd.

Het ontstaan van de haven
Na de oprichting van de zinkfabriek in 1892 werden goederen aanvankelijk rechtstreeks langs de Zuid-Willemsvaart gelost. Dat was omslachtig. Daarom werd in 1896 een insteekhaven aangelegd tussen sluis 16 bij Weert en sluis 17 bij Lozen.
De eerste haven was ongeveer 30 × 100 meter groot. Schippers noemden het gebied de ‘Lang Hei’ en de haven ‘Beulse gaat aan de lang Hei’. Vanaf de kade liep een netwerk van smalspoorlijnen, met een spoorbreedte van 60 centimeter, naar de zinkfabriek.
Al snel bleek de haven te klein. Ze werd uitgebreid tot ongeveer 35 × 110 meter en uitgebaggerd tot een diepte van 2,5 meter.

Van handwerk naar kranen
Tot ongeveer 1920 werden schepen met schoppen en kruiwagens gelost. Daarna kwamen er twee tweedehands stoomkranen. De bakken moesten aanvankelijk nog met de schop worden gevuld, maar later werden de kranen voorzien van grijpers.
Omdat het stoomkranen waren, moesten ze ’s nachts worden opgestookt. De stoker zorgde ervoor dat ze de volgende ochtend direct konden werken. Rond 1955 werd een elektrische kraan aangeschaft.

Het jaagpad en de brug
Langs het kanaal liep een onverhard jaagpad (‘jaagpoad’) waarover schepen door paarden of mensen werden voortgetrokken. Dit jaagpad, de voorloper van de huidige Kempenweg, werd tussen 1930 en 1940 verhard.
Bij de havenmond lag een eenvoudige brug van ijzeren staven en houten dwarsbalken. Hierdoor konden de ‘jagers’ hun route langs het kanaal vervolgen. Ook nu ligt er op deze plek nog een lage brug. Een plan voor een moderne, hoge recreatieve fiets- en wandelbrug werd uiteindelijk niet gerealiseerd wegens gebrek aan subsidies.

Het huis bij de haven
Rond 1900 werd bij de haven een woning gebouwd voor havenwerkers en de opzichter. Vanuit het huis kon toezicht worden gehouden op het laden en lossen. Het smalspoor liep vlak langs de woning.
De woning werd later gesloopt, toen het transport steeds meer via spoor en weg plaatsvond en de haven haar oorspronkelijke functie verloor.

Kolenoverslag na de oorlog
Aan het einde van de Tweede Wereldoorlog kreeg de haven nog een bijzondere rol. Door oorlogsschade waren verschillende Nederlandse sluizen onbruikbaar. Kolen uit België werden daarom per schip naar Budel-Dorplein gebracht, in de haven overgeladen en vervolgens per trein verder vervoerd, onder andere naar Eindhoven.

Een stukje industrieel erfgoed
De bedrijvigheid rond de haven is verdwenen. Geen schepen met grondstoffen meer, geen stoomkranen en geen smalspoor volgeladen met goederen. Toch is de geschiedenis nog altijd zichtbaar in het landschap.
De insteekhaven, de brug en de ligging aan de Zuid-Willemsvaart herinneren aan een tijd waarin hier hard werd gewerkt aan de ontwikkeling van de zinkfabriek en het dorp.
Wat ooit door schippers simpelweg ‘Beulse gaat aan de lang Hei’ werd genoemd, is tegenwoordig een stille herinnering aan Le Projet de Dorplein en aan een belangrijk hoofdstuk uit de geschiedenis van Budel-Dorplein.

Rondleiding door historisch Dorplein
Wil je deze en vele andere bijzondere verhalen zelf beleven? Wandel dan mee met de cicerones, de enthousiaste gidsen die de geschiedenis van Budel-Dorplein tot leven brengen.
Op zondag 30 augustus 2026 om 14.00 uur vertrekt de rondleiding vanaf gemeenschapscentrum De Schakel, Sint Barbaraweg 1 in Budel-Dorplein.

Praktische informatie

• Kosten: € 2,00 per persoon
• Kinderen tot 12 jaar: gratis
• Aanmelden: niet nodig
• Duur: circa 2 tot 2,5 uur
• Route: goed begaanbaar en geschikt voor rolstoelen en rollators

Wil je met familie, buurt of vereniging een eigen rondleiding? Neem dan contact op met coördinator Wim Cremers via (+31) 06 2296 1675 of ciceronesdorplein@gmail.com.

Foto: © Jack Roosen